Die lustige und traurige Ratten-Jagd in Hanoi
Cuộc săn chuột ở Hà Nội vừa buồn cười vừa đáng buồn
Bài đọc được chuyển ngữ và đơn giản hóa để học tiếng Đức. Nội dung gốc thuộc Tia Sang - Van Hoa Xa Hoi.
Bôi đen một từ hoặc cụm từ để tra nghĩa, dịch, highlight hoặc thêm ghi chú.
Tiến độ đọc bài
Đoạn 1/22
Đọc tiếng Đức trước. Khi cần, mở bản dịch ngay dưới từng đoạn.
Bản dịch tiếng Việt
Câu chuyện này cho thấy một vấn đề của hiện đại hóa thời thuộc địa: những quy định tưởng rất hợp lý lại có thể đem đến kết quả ngược, khi chính quyền chỉ nhìn vào con số mà không hiểu con người sẽ phản ứng ra sao.
Bản dịch tiếng Việt
Michael G. Vann viết một cuốn sách về chiến dịch diệt chuột ở Hà Nội. Ông là tiến sĩ sử học, giáo sư tại Đại học Bang California ở Sacramento, Mỹ. Ông gọi con chuột là biểu tượng của hiện đại hóa. Tàu hỏa, hải cảng và các tuyến đường quốc tế giúp thuộc địa buôn bán khắp thế giới. Nhưng chúng cũng tiếp tay cho lũ chuột. Chuột đi theo và sống ở khắp nơi, nhất là tại những thủ phủ mới. Các tuyến thương mại cũng thành đường lây lan bệnh tật.
Bản dịch tiếng Việt
Đầu thế kỷ 20, chuột kéo đến Hà Nội. Ở đây chúng tìm thấy một thiên đường mới: hệ thống cống ngầm dưới lòng đất.
Bản dịch tiếng Việt
Người Pháp muốn xây một thủ phủ thuộc địa kiểu châu Âu. Họ cải tạo thành phố: mở đường rộng hơn, xây công trình công cộng và hệ thống thoát nước. Những đường cống ngầm là thành tựu quan trọng của kỹ thuật vệ sinh hiện đại. Chúng đưa nước bẩn ra khỏi khu dân cư. Nhờ đó đời sống được cải thiện và bệnh tật cũng giảm. Nhưng những đường ống tối tăm, ẩm thấp lại rất hợp với chuột. Chúng trú ngụ, chạy nhảy và sinh sôi nảy nở trong đó. Rồi chúng quay lại quấy phá cuộc sống, kể cả trong các khu phố Pháp giàu có. Đó chính là nghịch lý: một thế giới đầy lý trí chưa chắc đã là thế giới con người kiểm soát được.
Bản dịch tiếng Việt
Tác dụng phụ của chính sách
Bản dịch tiếng Việt
Năm 1902, chuột sinh sôi quá nhiều trong thành phố. Chính quyền Pháp lập các đội săn chuột chuyên nghiệp. Công nhân chui xuống cống ngầm. Nhiệm vụ của họ là: giết chuột và báo cáo số lượng.
Bản dịch tiếng Việt
Nhưng số chuột chết quá ít so với yêu cầu của chính quyền. Săn lùng dưới cống vừa tốn kém vừa vất vả. Công nhân cũng phản đối công việc nặng nhọc này. Vì thế chính quyền đổi chiến lược: kêu gọi mọi người cùng tham gia. Ai mang đuôi chuột đến sẽ được thưởng tiền.
Bản dịch tiếng Việt
Cách làm này cho thấy ba đặc trưng của nền hành chính duy lý hiện đại. Thứ nhất là chuẩn hóa: chiếc đuôi chuột nào cũng có giá như nhau. Nhưng vấn đề chuột thật ngoài đời lại phức tạp hơn nhiều. Thứ hai là lượng hóa: kết quả phải đếm được và so sánh được. Thứ ba là tiền bạc: công sức được quy ra tiền. Tiền thưởng thúc đẩy người dân tự nguyện làm điều chính quyền muốn.
Bản dịch tiếng Việt
Vấn đề bắt đầu từ đây. Vann đưa ra các bảng số liệu. Con số tăng lên từng ngày. Tháng 5 năm 1902, ngày 12/5 có 4.078 con chuột, ngày 22/5 có 8.878 con và ngày 30/5 có 15.041 con. Những con số lớn trông như một thành công.
Bản dịch tiếng Việt
Nhưng vừa buồn cười vừa đáng buồn: trong thành phố lúc này xuất hiện nhiều con chuột không đuôi. Người dân đã hiểu ra cách kiếm tiền và lợi dụng nó. Họ cắt đuôi rồi thả con chuột còn sống đi. Những con chuột này tiếp tục sinh sản. Nhờ vậy lúc nào cũng có chuột mới để săn. Thậm chí còn có những trại nuôi chuột chỉ để lấy tiền thưởng.
Bản dịch tiếng Việt
Vì sao một hệ thống với quy định rõ ràng, cách làm đồng nhất và con số có thể tính toán lại mang đến kết quả ngược?
Bản dịch tiếng Việt
Câu trả lời là: bộ máy quản lý muốn kiểm soát hành vi con người như những con số. Nhưng nhìn từ bên dưới, con người rất khác: họ có mục tiêu, lợi ích và cách nghĩ riêng. Chiếc đuôi chuột ban đầu chỉ là bằng chứng của kết quả. Về sau nó tự có giá trị, tách khỏi mục tiêu ban đầu. Nó thúc đẩy người ta hành động, nhưng ngược với mục tiêu: giết chuột.
Bản dịch tiếng Việt
Thất bại vì vậy xuất phát từ hai sự đơn giản hóa. Chính quyền biến một thực tế phức tạp thành những cái đuôi có thể đếm được. Và biến hành vi con người thành những phản ứng có thể điều khiển bằng tiền.
Bản dịch tiếng Việt
Dịch hạch và giới hạn của kiểm soát
Bản dịch tiếng Việt
Thất bại của cuộc săn chuột hẳn chỉ là chuyện cười, nếu đằng sau nó không phải mối nguy dịch hạch.
Bản dịch tiếng Việt
Cuối thế kỷ 19, đại dịch hạch lớn thứ ba lan rộng theo các tuyến giao thông và thương mại quốc tế. Năm 1894, ngành vi sinh tìm ra vi khuẩn gây bệnh. Dần dần, các nhà nghiên cứu cũng hiểu vai trò của bọ chét và loài gặm nhấm trong việc truyền bệnh. Nhưng biết nguyên nhân không đồng nghĩa kiểm soát được bệnh.
Bản dịch tiếng Việt
Ở Hà Nội, sau cuộc săn chuột năm 1902, đến năm 1903 dịch hạch vẫn diễn biến nghiêm trọng. Chính quyền triển khai các biện pháp vệ sinh và kiểm soát dịch bệnh. Họ thống kê số người mắc và tử vong. Nhưng việc quản lý dịch bệnh rất khó khăn trong một xã hội thuộc địa có chênh lệch lớn về đời sống và quyền lực.
Bản dịch tiếng Việt
Cuốn sách chỉ ra: ngay cả số liệu về dịch bệnh cũng không phản ánh hết thực tế. Một số người giấu người bệnh, tránh kiểm tra hoặc không khai báo người chết. Khoảng cách giữa thực tế và những gì chính quyền nắm được vì thế càng lớn. Một lần nữa, bộ máy quản lý thấy rõ giới hạn của công cụ mình dùng.
Bản dịch tiếng Việt
Vấn đề thống kê này đã bắt đầu từ khi hiện đại hóa bộ máy quan liêu. Khi quy hoạch Hà Nội, người Pháp xây những khu phố Tây đẹp đẽ với hệ thống cống hoàn chỉnh. Đó đáng lẽ là biểu tượng của văn minh. Kế hoạch muốn tách biệt khu này khỏi những khu phố bừa bộn, thiếu tiện nghi của người An Nam. Nhưng lũ chuột không hiểu logic đó. Theo đường cống, chúng tràn vào khu phố Tây và quấy phá. Nền “văn minh” ấy hóa ra chẳng hợp lý chút nào. Đằng sau những bản quy hoạch khoa học, chính quyền thuộc địa chỉ muốn duy trì một trật tự bất bình đẳng.
Bản dịch tiếng Việt
Cuốn sách nêu ba công cụ cơ bản của hiện đại hóa: kỹ thuật phục vụ đời sống, quản lý chỉ bằng đo lường và tổ chức quan liêu. Chúng sẽ dẫn đến thất bại khi chỉ nhìn vào lý trí công cụ mà quên mất lý trí mục đích: con người cần sống hài hòa với thiên nhiên, thực sự bình đẳng và đối thoại cởi mở với nhau.
Bản dịch tiếng Việt
Nhìn thấy cấu trúc quyền lực qua hình ảnh
Bản dịch tiếng Việt
Công trình nghiên cứu lịch sử của Michael G. Vann được Liz Clarke minh họa bằng những hình ảnh sinh động. Các bức tranh liên tục chuyển cảnh: từ mặt đường xuống cống ngầm, từ biệt thự Pháp sang khu dân cư bản địa, từ cuộc họp của quan chức đến cảnh săn chuột và kiểm đếm.
