Kunst-Residenzen in Saigon und Da Lat

Saigon Guide: Nhà hàng, ẩm thực đường phố, tin tức, quán bar, văn hóa, sự kiện, lịch sử, hoạt động, âm nhạc và đời sống về đêm.

Chương trình lưu trú nghệ thuật là gì?

Artists-in-Residence là gì? Đó là câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng nhóm Saigoneer nghe rất nhiều lần. Khi kể với bạn bè về chuyến đi ba tuần xuyên Việt để thăm chín không gian lưu trú nghệ thuật, họ thường nhận lại chính câu hỏi này. Cả chín nơi đều tham gia chương trình GoSEA do British Council tổ chức.

Mô hình lưu trú như vậy đã có từ lâu. Nó xuất hiện ở châu Âu từ thế kỷ 16 và 17, cùng thời với các học viện nghệ thuật. Tuy nhiên phải đến cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21, khái niệm này mới thực sự lớn mạnh và trở nên phổ biến ở phương Tây.

Vậy ngày nay cần hiểu khái niệm này thế nào? Nói đơn giản, một đơn vị mời nghệ sĩ đến, tạo điều kiện về thời gian, không gian và chất liệu để họ làm việc trong môi trường mới. Mục đích khá đa dạng: hỗ trợ nghệ sĩ phát triển nghề nghiệp, theo đuổi một tác phẩm mới hay cũ, thúc đẩy giao lưu văn hóa và làm giàu thêm cho cộng đồng địa phương.

Trong chuyến đi, chúng tôi nhận ra mỗi nơi lưu trú đều rất khác nhau. Ưu tiên khác nhau, cách làm khác nhau, dành cho những nghệ sĩ khác nhau và đặt trong những bối cảnh khác nhau.

Rare Sea: ngôi nhà ở trung tâm mang năng lượng và lịch sử Sài Gòn

"Tôi thấy cộng đồng cần gì và thấy cơ hội để kết nối. Mở một gallery thì hay, nhưng một tổ chức nghệ thuật sẽ ý nghĩa hơn", Luke Schneider nói về lý do thành lập Rare Sea. Anh cùng Nguyễn Trà My mở không gian này vào đầu năm nay.

Rare Sea có phòng gallery để trưng bày, nhưng không chỉ có vậy. Tổ chức này làm nhiều việc: triển lãm, chương trình công cộng, workshop, sự kiện phát triển nghề nghiệp và chương trình lưu trú quốc tế. Tất cả nằm trong một căn nhà ống điển hình trên đường Đặng Thị Nhu, cách Bảo tàng Mỹ thuật chỉ hai dãy nhà.

![Hình ảnh triển lãm] Ảnh 1, Ảnh 2, Ảnh 3: Tác phẩm trong triển lãm "the forest lives as unfinished film reels" của Aliansyah Caniago, Hoàng Vũ và Rab. Từ trái sang phải.

Bạn đọc Saigoneer có thể đã biết Rare Sea qua triển lãm đầu tiên "the forest lives as unfinished film reels". Bước vào triển lãm, ở tầng một là sắp đặt của Aliansyah Caniago với ngôi nhà kỳ lạ dựng từ những cuộn phim 35mm. Lên tầng hai là loạt bản đồ vẽ bằng mực trên lụa của Rab, nói về sự biến mất của loài hổ. Xen giữa là những cảnh quan âm thanh của Hoàng Vũ, được tạo từ tiếng ghi lại trong lúc thi công mặt tiền tòa nhà. Sau đó, nhóm Rare Sea dẫn chúng tôi đi khắp tòa nhà, trong đó có phòng studio chung nhìn ra thành phố.

![Đồng sáng lập Rare Sea Luke Schneider] Ảnh: Đồng sáng lập Rare Sea Luke Schneider.

"Phòng studio không chỉ là nơi làm nghệ thuật", điều phối viên lưu trú Lại Minh Ngọc giải thích. "Nghệ sĩ gặp gỡ người khác ở đó và lên kế hoạch di chuyển trong thời gian lưu trú." Sự di chuyển là điểm cốt lõi của chương trình tại Rare Sea. Nghệ sĩ thuộc nhiều lĩnh vực được khuyến khích ra ngoài, trải nghiệm Sài Gòn và cảm nhận những lớp lang lịch sử, văn hóa và cộng đồng của thành phố. Lại Minh Ngọc nói: "Điều rất quan trọng là họ có một điểm bắt đầu. Rồi họ ra ngoài tìm hiểu, sau đó quay về không gian của chúng tôi để suy ngẫm về quá trình tìm tòi và công việc của mình."

![Phòng studio của Rare Sea bên trái và một phần tầng hai] Ảnh trái: Phòng studio của Rare Sea. Ảnh phải: Một phần tầng hai, có thể dùng làm studio phụ hoặc không gian triển lãm và sự kiện.

Rare Sea gắn bó chặt chẽ với giới nghệ thuật địa phương. Nhờ vốn hiểu biết tích lũy qua quá trình nghiên cứu, đội ngũ giám tuyển và kỹ thuật có thể đồng hành tốt cùng nghệ sĩ. Người tham gia thường đã có động lực và mục tiêu riêng cho dự án, đồng thời cởi mở để Sài Gòn và con người nơi đây làm thay đổi mình. Rare Sea tổ chức các chuyến đi thực địa, thăm studio và nhiều sự kiện. Kết thúc kỳ lưu trú không bắt buộc phải có thành phẩm, nhưng nơi đây mong đợi những kết quả chung như tác phẩm hợp tác, sự kiện đồng giám tuyển, triển lãm, chiếu phim, đọc sách hay workshop. Đó là nơi thể hiện sự sáng tạo, chiêm nghiệm và khám phá của từng nghệ sĩ. Chương trình hướng tới hai mục tiêu chính: đưa nghệ sĩ quốc tế đến gần hơn với Việt Nam và giúp nghệ sĩ Việt Nam có thêm cơ hội được nhìn thấy. Luke mô tả sự trao đổi liên văn hóa này: "Điều đó có thể rất tốt cho nghệ sĩ. Đó là một bước đi, một trải nghiệm học hỏi. Sau đó nghệ sĩ có thể làm điều gì đó mới mẻ."

Phố Bên Đồi: làm nghệ thuật qua hợp tác với các tổ chức ở Đà Lạt

Rời Rare Sea, chúng tôi tạm biệt Sài Gòn ồn ào xe cộ với đời sống nghệ thuật quốc tế sôi động, nơi những chủ đề thường gặp là ra đi và trở về, mất mát, ký ức và làm mới mình. Điểm đến tiếp theo là Đà Lạt yên tĩnh, với đồi thông và không khí man mác buồn, gợi nhớ những bản tình ca của Trịnh Công Sơn qua giọng hát Khánh Ly.

Ở đó chúng tôi gặp Nguyễn Trung Hiền, người sáng lập Phố Bên Đồi Creative Studio. Sinh ra và lớn lên tại Đà Lạt, anh lo lắng khi thấy thành phố phát triển quá nhanh so với hạ tầng, dần mất đi vẻ duyên của một thị trấn nhỏ và sự tĩnh lặng đầy cảm hứng vốn có.

![Ảnh Đà Lạt và Phố Bên Đồi] Ảnh: Đồi thông Đà Lạt và studio của Phố Bên Đồi Creative Studio.

Cách làm của Phố Bên Đồi khác Rare Sea. Nơi đây chọn con đường hợp tác với các tổ chức. Studio bắt tay với nhiều đối tác trong và ngoài nước để thúc đẩy nghệ thuật ở Đà Lạt, gắn kết cộng đồng địa phương và cùng bàn về những vấn đề của đô thị như đô thị hóa và môi trường.

Đây là phần đầu tiên trong loạt bài của chúng tôi. Hai điểm dừng Rare Sea ở Sài Gòn và Phố Bên Đồi ở Đà Lạt cho thấy bức tranh đa dạng của mô hình lưu trú nghệ thuật tại Việt Nam. Một bên nằm giữa lòng đô thị lớn, tận dụng năng lượng và bề dày lịch sử của Sài Gòn. Bên còn lại ở vùng núi lặng lẽ của Đà Lạt, lấy hợp tác để góp phần gìn giữ thành phố và nuôi dưỡng nghệ thuật.