26 tháng 4, 2026

Der Traum vom Reaktor in Da Lat

Giấc mơ lò phản ứng hạt nhân ở Đà Lạt

Nguồn: Tia Sang - Ho So Nhan Vat

Bài đọc được chuyển ngữ và đơn giản hóa để học tiếng Đức. Nội dung gốc thuộc Tia Sang - Ho So Nhan Vat.

Bôi đen một từ hoặc cụm từ để tra nghĩa, dịch, highlight hoặc thêm ghi chú.

Tiến độ đọc bài

Đoạn 1/21

Đọc tiếng Đức trước. Khi cần, mở bản dịch ngay dưới từng đoạn.

Vor 50 Jahren wird das Institut für Atom-Forschung in Da Lat gegründet. Das ist der Start für die Atom-Energie in Vietnam.

Am Morgen des 3. April 1975 ist die Stadt Da Lat frei. Aber das "Herz" vom Reaktor TRIGA Mark II ist nicht mehr da. Drei Tage vorher nehmen amerikanische Experten die letzten Brenn-Stäbe aus dem Reaktor. Dann verlassen die Amerikaner das Land.

Ein paar Tage vorher schickt der amerikanische Außenminister Henry Kissinger ein geheimes Telegramm an die Botschaft der USA in Saigon. Er sagt: Ihr müsst den Brennstoff aus dem Reaktor in Da Lat holen. Für Washington ist das eine geheime Technologie. Sie soll nicht an die neue Regierung mit Kontakt zur Sowjetunion gehen.

Aber die Amerikaner wissen nicht: Die Hülle vom Reaktor bleibt. Mit Hilfe der Sowjetunion und mit vietnamesischen Wissenschaftlern lebt der Reaktor wieder. Er bekommt ein neues "Herz". Es ist ein einzigartiges Projekt: "amerikanische Hülle, russischer Kern". Damit beginnt die 50-jährige Geschichte der zivilen Atom-Energie in Vietnam.

Der Reaktor in Da Lat liegt auf einem großen Gelände von circa 14 Hektar, in der Straße Nguyen Tu Luc. Das Gelände ist wie Kreise um einen Mittelpunkt gebaut.

"Behandelt den Reaktor nicht wie einen Tiger"

Ende der 1960er Jahre arbeitet Professor Nguyen Dinh Tu am Institut Dubna. Er spricht mit Kollegen: Wir müssen den Reaktor TRIGA Mark II in Da Lat gut verstehen. Das Land ist noch geteilt. Der Reaktor ist im Süden. Die USA haben ihn gebaut. Für Wissenschaftler aus dem Norden ist er fast nicht erreichbar. Aber Professor Tu sieht schon früh: Atom-Energie ist wichtig für das Land. Vietnam muss sie eines Tages selbst können.

Nach 1975 kann Vietnam den Reaktor übernehmen. Aber der Reaktor TRIGA Mark II hat nur 250 kW. Er arbeitet von 1963 bis 1968. Jetzt ist der ganze Brennstoff weg.

Professor Nguyen Nguyen Phong ist einer der ersten Wissenschaftler im Reaktor. Er erinnert sich an den ersten Besuch: Im reinen Wasser des Reaktors (~ 2 MΩ.cm) sind viele Zigaretten-Reste und Gummi-Bänder. Das Haus und der Schutz-Block haben viele Risse in eine Richtung. Das Dach ist undicht. Und die Strahlung im Reaktor ist sehr hoch, an manchen Stellen 1.000 Mal höher als erlaubt!

An einem Abend im April 1976 sitzen sie im Wohnzimmer im Haus Nummer 30 Hoang Dieu. Das Licht ist gelb und dunkel. General Vo Nguyen Giap entscheidet: "Das Wichtigste und Dringendste jetzt ist der Reaktor in Da Lat. Herr Tu [Professor Nguyen Dinh Tu] hat viel Arbeit im Ministerium in Hanoi. Deshalb sollen ich und die Regierung Herrn Hien bitten, diese Arbeit zu machen..." Das ist ein neues Kapitel für die Atom-Industrie in Vietnam. Nur wenige Tage später, am 26. April 1976, wird das Institut für Atom-Forschung (Da Lat) offiziell gegründet. Es gehört zum Staatlichen Komitee für Wissenschaft und Technik. Das ist ein wichtiger Stein für die Atom-Industrie des Landes.

Die Technik ist ein Problem. Aber auch die Diplomatie ist schwierig. Damals hat Vietnam den Vertrag gegen Atom-Waffen (NPT) noch nicht unterschrieben. Für Hilfe von der Sowjetunion muss Vietnam ein Abkommen mit der IAEA unterschreiben. Damit zeigt Vietnam: Wir nutzen den Reaktor nicht für das Militär. Die IAEA schreibt einen Entwurf mit 21 Artikeln. Mit 19 Artikeln ist Vietnam nicht einverstanden. Deshalb macht die Regierung vier kleine Gruppen (Technik, Recht, Außenpolitik, Sicherheit) für die Verhandlungen. Professor Nguyen Dinh Tu und Herr Vo Dong Giang leiten sie. Die Gruppe arbeitet 3 Monate. Professor Nguyen Dinh Tu sagt: Diese Arbeit ist so gut wie ein Doktor-Titel über Atom-Technik und Atom-Recht! Der Leiter der Verhandlungen in Wien (Österreich) ist der Botschafter von Vietnam in Frankreich, Vo Van Sung. Er ist ein erfahrener Diplomat.

Die vietnamesische Gruppe ist 1978 bei der IAEA-Konferenz in Wien, Österreich.

Ein sehr schwieriges Thema: Die IAEA will auch die Informationen aus dem Reaktor in Da Lat kontrollieren. Vietnam sagt nein. Denn das kann eine Kontrolle über ganz Vietnam werden. Herr Vo Van Sung sagt: "Der Reaktor in Da Lat ist ein 'chaton' - ein kleines Kätzchen. Behandelt es nicht wie einen Tiger. Auch bei voller Leistung pro Jahr gibt es nur 19 Gramm Plutonium. Man muss Hunderte Jahre arbeiten für eine Atom-Bombe!" Der Chef für Außenpolitik bei der IAEA, Hertzig, sagt: "Wenn man nicht aufpasst, wird es ein Tiger!" Herr Vo Van Sung antwortet sofort: "Dann verstehen Sie die Evolution von Darwin falsch! - Eine Katze kann kein Tiger werden."

Einen Monat lang trifft sich die Gruppe jeden Abend bis spät in die Nacht. Fast scheitert alles. Aber wenige Stunden vor der Rückreise nach Vietnam unterschreiben Vietnam und die IAEA das Abkommen. Das ist die einzige rechtliche Basis. Jetzt darf Vietnam den Reaktor in Da Lat weiter reparieren und größer machen.

Viele Schwierigkeiten

Das Abkommen öffnet den Weg. Vietnam bekommt jetzt Technologie-Hilfe von der Sowjetunion. Der Reaktor in Da Lat lebt wieder.

Schon vorher gibt Professor Nguyen Dinh Tu Professor Pham Duy Hien eine wichtige Aufgabe. Professor Hien ist Experte für Atom-Physik. Er wird "Chef-Ingenieur" für das Projekt Reparatur und Erweiterung des Reaktors in Da Lat.

1977 zeigt die Gruppe den Plan für die technische Prüfung des Reaktors in Da Lat. Von rechts nach links: Dr. Pham Quoc Trinh, Professor Nguyen Nguyen Phong, Professor Pham Duy Hien, Professor Nguyen Huu Xy, Professor Nguyen Mong Sinh, danach Mitarbeiter aus dem Bau.

Die Sowjetunion will Vietnam helfen. Das ist eines von neun wichtigen Projekten zwischen den zwei Regierungen. Aber einen Reaktor reparieren ist nicht einfach wie ein normales Haus. Die Technologie aus der Sowjetunion und aus den USA ist sehr verschieden. Das Prinzip und die Physik des Brennstoffs sind anders. Aber der Brennstoff ist das Herz des Reaktors.

Professor Pham Duy Hien erinnert sich später: Er bekommt einen direkten Befehl von Vize-Premier Tran Quynh. Er soll nach Moskau zum Atom-Komitee der Sowjetunion gehen und die "Aufgabe für das Design" für den Umbau des Reaktors unterschreiben. Er sagt: "Ich verlasse das streng bewachte Gebäude des Komitees und mein Herz ist schwer. Ich gehe allein auf der Lenin-Straße über den Moskau-Fluss. Das Wasser glänzt in der Sonne am Nachmittag und der Turm der Lomonossow-Universität steht am Himmel. Ich verstehe: Auf meinen Schultern und auf den Schultern meiner Kollegen liegt eine schwere Last - eine Atom-Wissenschaft und Technologie für das Land in der Zukunft."

Mit ihm arbeiten damals sehr gute Kollegen. Sie sind gut ausgebildet und haben viele Jahre in der Sowjetunion und in Frankreich gelernt. Aber niemand von ihnen hat den Reaktor als Spezialgebiet gelernt - das ist eine sensible Technologie.

Xem bản dịch tiếng Việt đầy đủ

Giấc mơ lò phản ứng hạt nhân ở Đà Lạt

Cách đây 50 năm, một viện nghiên cứu được thành lập ở Đà Lạt. Đó là Viện Nghiên cứu hạt nhân. Sự kiện này mở đầu cho ngành năng lượng nguyên tử của Việt Nam. Đó là một chặng đường dài với rất nhiều dấu mốc đặc biệt.

Câu chuyện bắt đầu ở Đà Lạt

Tháng 4/1975, thành phố Đà Lạt được giải phóng. Nhưng trái tim của lò phản ứng hạt nhân đã không còn. Lò này mang tên TRIGA Mark II. Vài ngày trước đó, các chuyên gia Mỹ đã lấy đi những bộ phận cuối cùng trong lò. Rồi người Mỹ rút đi.

Vài ngày trước đó, ngoại trưởng Mỹ đã viết một bức thư mật. Ông tên là Henry Kissinger. Ông gửi cho Đại sứ quán Mỹ ở Sài Gòn. Ông nói: phải lấy vật liệu trong lò phản ứng ở Đà Lạt mang đi. Với Washington, công nghệ này rất bí mật. Không thể để nó rơi vào tay một chính quyền mới có quan hệ với Liên Xô.

Nhưng người Mỹ không biết hết mọi chuyện. Vỏ lò vẫn còn ở lại Đà Lạt. Nhờ sự giúp đỡ của Liên Xô cùng công sức của nhiều nhà khoa học Việt Nam, lò phản ứng được hồi sinh. Nó có một trái tim mới. Người ta vẫn nói: vỏ của Mỹ, ruột của Nga. Điều này độc nhất vô nhị trên thế giới. Như vậy, cách đây nửa thế kỷ, Việt Nam đã bắt đầu con đường sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình.

Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt nằm trên một khu đất rộng

Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt nằm giữa khu đất khoảng 14 ha, trên đường Nguyễn Tử Lực. Lò được xây theo dạng vòng tròn lồng trong vòng tròn. Ảnh: Trương Hà

"Xin đừng sợ lò phản ứng ở Đà Lạt"

Cuối những năm 1960, giáo sư Nguyễn Đình Tứ làm việc ở Dubna. Dubna là một viện nghiên cứu hạt nhân. Ở đó, ông trao đổi với các đồng nghiệp. Ông nói: phải hiểu thật kỹ lò TRIGA Mark II ở Đà Lạt. Đất nước khi ấy còn chia cắt. Lò nằm ở miền Nam. Mỹ là bên xây lò. Với các nhà khoa học miền Bắc, gần như không thể tiếp cận. Nhưng giáo sư Tứ đã nhìn thấy tương lai từ rất sớm. Ông hiểu rằng năng lượng nguyên tử rất quan trọng với đất nước. Rồi sẽ đến lúc Việt Nam phải tự làm chủ nó.

Sau năm 1975, Việt Nam tiếp quản lò phản ứng. Nhưng lò TRIGA Mark II chỉ có công suất 250 kW. Lò đã hoạt động từ năm 1963 đến 1968. Giờ thì toàn bộ vật liệu đã bị mang đi hết.

Giáo sư Nguyễn Nguyên Phong là một trong những nhà khoa học đầu tiên được vào xem lò. Ông vẫn nhớ ấn tượng đầu tiên. Ông kể: trong nước tinh khiết của lò có rất nhiều đầu mẩu thuốc lá và dây chun. Nhà lò và lớp bê tông bảo vệ nứt nhiều theo một hướng. Mái hỏng, nước mưa dột vào. Còn phóng xạ trong lò rất cao. Có chỗ cao gấp 1.000 lần mức cho phép với người làm việc.

Trong một ngôi nhà ở số 30 đường Hoàng Diệu, có một cuộc họp quan trọng diễn ra vào một đêm tháng 4/1976. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đưa ra quyết định: việc quan trọng và cấp bách nhất lúc này là lò phản ứng ở Đà Lạt. Phải khôi phục lại lò. Anh Tứ bận nhiều việc ở Hà Nội trong bộ. Vì vậy anh Hiển và Chính phủ phải làm việc này. Câu nói ấy mở ra một chương mới cho ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam. Vài ngày sau, cuối tháng 4/1976, Viện Nghiên cứu hạt nhân ở Đà Lạt chính thức được thành lập. Viện trực thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước. Đây là viên gạch đầu tiên. Nó rất quan trọng cho cả đời sống của ngành năng lượng nguyên tử trong nước.

Kỹ thuật là một khó khăn. Nhưng chính trị cũng là một khó khăn. Việt Nam muốn khôi phục lại lò phản ứng. Khi ấy Việt Nam chưa ký hiệp ước chống vũ khí hạt nhân. Hiệp ước này gọi là NPT. Để nhận giúp đỡ từ Liên Xô, Việt Nam phải ký một hiệp ước với IAEA. IAEA là tổ chức kiểm soát năng lượng nguyên tử trên thế giới. Việt Nam phải chứng minh: chúng tôi không dùng lò cho mục đích quân sự. IAEA đưa ra đề xuất gồm 21 điều. Việt Nam từ chối 19 điều. Vì vậy Chính phủ lập bốn nhóm nhỏ để đàm phán. Có nhóm kỹ thuật, nhóm pháp lý, nhóm đối ngoại và nhóm an ninh. Giáo sư Nguyễn Đình Tứ và ông Võ Đông Giang chỉ đạo công việc. Nhóm làm việc suốt 3 tháng. Việc rất nhiều. Giáo sư Nguyễn Đình Tứ nói: công việc này chẳng khác nào một luận án tiến sĩ về công nghệ hạt nhân và luật hạt nhân. Trưởng đoàn đàm phán ở Vienna, Áo là đại sứ Việt Nam tại Pháp. Ông tên là Võ Văn Sung. Ông là một nhà ngoại giao rất giàu kinh nghiệm.

Đoàn Việt Nam tại IAEA ở Vienna, Áo năm 1978

Đoàn Việt Nam tại IAEA ở Vienna, Áo năm 1978.

Một trong những chủ đề khó nhất khi đàm phán là kiểm soát. IAEA muốn kiểm soát cả thông tin từ lò phản ứng ở Đà Lạt. Việt Nam không đồng ý. Vì như thế có thể thành kiểm soát cả Việt Nam. IAEA lo ngại. Ông Võ Văn Sung đưa ra một hình ảnh so sánh: lò phản ứng ở Đà Lạt như một con mèo nhỏ. Tiếng Pháp gọi là chaton. Xin đừng đối xử với con mèo nhỏ như với con hổ. Dù lò chạy hết công suất cả năm, nó cũng chỉ tạo ra 19 gram plutonium. Phải chạy một trăm năm mới đủ làm một quả bom nguyên tử. Người của IAEA tên là Hertzig. Ông phụ trách đối ngoại và dẫn đầu đoàn. Ông nói: nếu không cẩn thận, con mèo sẽ lớn như con hổ. Ông Võ Văn Sung đáp ngay: vậy là ông đã hiểu sai học thuyết tiến hóa của Darwin. Mèo không thể thành hổ.

Suốt một tháng, cả đoàn ngày nào cũng bàn đến khuya. Đã có lúc tưởng đàm phán đổ vỡ. Nhưng chỉ vài giờ trước khi đoàn Việt Nam về nước, thành công đã đến. Việt Nam và IAEA ký hiệp ước. Đó là con đường pháp lý duy nhất và quan trọng. Từ đây Việt Nam được tiếp tục khôi phục và mở rộng lò phản ứng ở Đà Lạt.

Nhiều khó khăn cùng lúc

Hiệp ước mở đường cho Việt Nam. Giờ Việt Nam nhận được giúp đỡ kỹ thuật từ Liên Xô. Lò phản ứng hạt nhân ở Đà Lạt sống lại.

Từ trước đó, giáo sư Nguyễn Đình Tứ đã giao một nhiệm vụ quan trọng cho giáo sư Phạm Duy Hiển. Ông Hiển là chuyên gia vật lý hạt nhân. Ông trở thành tổng công trình sư của dự án. Dự án mang tên khôi phục và mở rộng lò phản ứng ở Đà Lạt.

Ông phải viết kế hoạch nghiên cứu và làm việc. Kế hoạch rất lớn. Nó phải trả lời nhiều câu hỏi. Làm trái tim mới cho lò cũ thế nào. Làm sạch nước trở lại ra sao. Sửa các vết nứt bê tông bằng cách nào. Sửa lại mái ra sao. Bảo vệ con người khỏi phóng xạ thế nào. Việc này không dễ.

Các nhà khoa học làm việc rất vất vả. Họ có ít tiền. Họ thiếu dụng cụ. Nhưng họ ấp ủ một giấc mơ lớn. Họ muốn học và tự tay làm. Họ không muốn mãi nhờ cậy bên ngoài. Họ muốn kiến thức cho Việt Nam.

Liên Xô cử chuyên gia và gửi vật liệu sang. Các nhà khoa học Việt Nam ngày nào cũng học. Họ làm cùng bạn bè. Họ kiểm tra từng bộ phận của lò. Họ đo phóng xạ. Họ làm sạch nước. Họ xây hệ thống mới.

Cuộc sống ở Đà Lạt khi ấy không dễ dàng. Thiếu ăn. Người ta nhắc đến giấc mơ lò phản ứng hạt nhân và món cơm độn ngô. Nghĩa là: việc thì lớn, mà đời sống thì đạm bạc. Dù vậy mọi người không bỏ cuộc. Họ ở lại Đà Lạt nhiều năm. Họ sống gần lò. Họ làm việc ngày đêm.

Sau nhiều năm, lò phản ứng mạnh trở lại. Lò giúp cho y tế. Lò giúp cho nông nghiệp. Lò giúp cho công nghiệp. Lò giúp cho nghiên cứu. Sinh viên đến Đà Lạt. Họ học về năng lượng nguyên tử. Họ thành thế hệ tiếp theo.

Hôm nay, sau 50 năm, viện ở Đà Lạt vẫn quan trọng. Nó là khởi đầu và trái tim của năng lượng nguyên tử hòa bình ở Việt Nam. Câu chuyện cho thấy: với dũng khí, tri thức và tình bạn, có thể từ một cái vỏ cũ làm nên một trái tim mới. Giấc mơ vẫn sống tiếp.

Lò phản ứng nằm trên khu đất rộng và có hình dáng đặc biệt. Hình dáng như những vòng tròn lồng vào nhau. Nhiều bức ảnh cho thấy điều đó. Người dân Đà Lạt quen với con đường mang tên Nguyên Tử Lực. Cái tên ấy cho thấy hy vọng vào khoa học và tương lai.

Câu chuyện cũ về con mèo nhỏ và con hổ vẫn nổi tiếng. Nó cho thấy nền ngoại giao khôn khéo của Việt Nam. Việt Nam muốn hòa bình. Việt Nam không muốn bom. Việt Nam muốn khoa học phục vụ cuộc sống. Vì vậy hiệp ước với IAEA rất quan trọng. Nó tạo niềm tin trên thế giới.

Tên tuổi những con người đầu tiên vẫn quan trọng. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đưa ra quyết định. Giáo sư Nguyễn Đình Tứ nhìn thấy tương lai từ sớm. Giáo sư Phạm Duy Hiển chỉ đạo kỹ thuật. Giáo sư Nguyễn Nguyên Phong chứng kiến những hư hỏng đầu tiên. Đại sứ Võ Văn Sung nói những lời khôn khéo ở Vienna. Nhiều người khác làm việc thầm lặng phía sau không ai biết tên. Tất cả cùng nhau dựng nên viện.

Nhờ vậy người ta hiểu nhan đề của câu chuyện: giấc mơ về lò phản ứng hạt nhân và bữa cơm giản dị. Đó là giấc mơ làm khoa học ở một đất nước nghèo. Đó là giấc mơ thành sự thật sau 50 năm.