Unteilbar
Không thể chia
Bài đọc được chuyển ngữ và đơn giản hóa để học tiếng Đức. Nội dung gốc thuộc Tia Sang - Van Hoa Xa Hoi.
Bôi đen một từ hoặc cụm từ để tra nghĩa, dịch, highlight hoặc thêm ghi chú.
Tiến độ đọc bài
Đoạn 1/31
Đọc tiếng Đức trước. Khi cần, mở bản dịch ngay dưới từng đoạn.
Xem bản dịch tiếng Việt đầy đủ
Sống nhiều năm ở đại học, tôi chìm trong thế giới toán học trừu tượng. Tôi nghĩ về những không gian nhẵn nhụi, không ma sát. Rồi nhận ra: những tinh thể toán học hoàn hảo không tì vết ấy chẳng giúp tôi hiểu đời thực.
Vì thế tôi nộp hồ sơ làm nghiên cứu sinh vật lý ở Viện Niels Bohr. Viện là một trung tâm hàng đầu của ngôn ngữ về sự bất định.
"Không thể chia" thuộc chùm ba truyện ngắn về khoa học và nghệ thuật. Tác giả là nhà toán học Phan Thanh Nam. Chùm truyện đăng trên tạp chí Tia Sáng. Độc giả được mời tìm trong những ký ức các dấu hiệu và ý tưởng về quang học, lượng tử và mật mã.
Tôi đến Copenhagen vào một buổi chiều tháng Mười. Lá vàng chưa rụng hết nhưng gió bắc đã buốt. Tôi thuê một căn hộ nhỏ trên tầng bốn gần đường Nørre Søgade. Cửa sổ nhìn ra hồ Peblinge. Thiên nga trôi rất chậm trên mặt hồ, như thể thời gian không tồn tại.
Hết năm đầu, tôi đã nắm khá vững những nguyên lý cơ bản của cơ học lượng tử. Tôi bắt đầu đào sâu hơn vào các mô hình nền tảng. Một buổi sáng sương mù dày, tôi ngồi trong thư viện. Tôi đọc lại nguyên lý bất định Heisenberg. Rồi hiểu ra một hệ quả lạ lùng: dao động tử điều hòa không bao giờ đứng yên hoàn toàn, dù hạ xuống mức năng lượng thấp nhất. Ở tận đáy vẫn còn một rung động nhỏ, không bao giờ dứt.
Tôi miên man nghĩ về rung động ấy. Rồi chợt nhớ tới con lắc đơn và công thức chu kỳ T bằng hai pi nhân căn bậc hai của L chia g. Công thức này tôi đã thuộc từ thời đại học. Không kịp suy nghĩ, tôi viết ra một con số cho g. Đó là giá trị sai của gia tốc trọng trường. Tôi khoanh khung quanh con số ấy.

Tranh Human Condition của Rene Magritte
Có người đi ngang rồi dừng lại.
Cô ấy nói: "Nếu bỏ dấu chấm đi, số này chia hết cho nhiều số lắm."
Tôi ngẩng lên. Không phải vì câu nói, mà vì giọng nói. Đó là giọng tiếng Việt trong trẻo. Nó vang lên rất gần, giữa thư viện cũ toàn người Bắc Âu. Tôi đã sống một năm ở Copenhagen. Lần đầu tiên tôi nghe tiếng Việt ở đây, ngoài những cuộc gọi về nhà. Và đó là giọng của một cô gái trẻ.
Cô gái mặc áo len hồng nhạt. Trên vai đeo túi vải in dòng chữ "NBI Library". Tôi đoán cô không học vật lý, vì chưa từng gặp cô ở đây. Cô chỉ vào con số trong vở tôi và nói:
"Những số ngay cạnh nó đều là số nguyên tố."
Tôi sững người. Lần đầu tiên có người không xem lỗi của tôi là phép đo kém, mà nhìn nó như một con số nằm giữa hai số không thể chia.
Tôi hỏi: "Bạn là người Việt à?" Một câu hỏi ngớ ngẩn.
Cô mỉm cười. Không trả lời, cô hỏi lại: "Bạn học vật lý à? Con số này nghĩa là gì?"
Tôi đáp: "Đó là gia tốc trọng trường, nhưng tôi đo sai. Chuyện từ lâu rồi, mà tôi vẫn còn canh cánh."
Cô im lặng một lát rồi nói: "Mình cứ tưởng chỉ dân toán mới nghĩ nhiều về những con số như vậy."
Tôi bảo trước đây mình học toán, giờ chuyển sang vật lý. Toán quá hoàn hảo, còn tôi thì luôn mắc lỗi. Cô cười rất khẽ. Tiếng cười như chuông gió ngoài hành lang. Lần đầu tiên sau nhiều tháng, tôi thấy Copenhagen bớt lạnh đi một chút.
Cô kể đang học thạc sĩ an toàn thông tin ở DTU. Nhưng cô tới đây để tìm một cuốn sách về cơ học lượng tử. Cô nghiên cứu thuật toán lượng tử. Tôi chỉ lên phía trên và bảo có thể dẫn cô tới đúng kệ sách.
Từ hôm đó, chúng tôi quen nhau.
Mùa đông đầu tiên bên nhau, ở Copenhagen trời tối từ ba giờ chiều. Chúng tôi hay đi dạo dọc kênh Nyhavn. Những chiếc thuyền gỗ cũ phủ đầy tuyết nằm im dưới ánh đèn vàng hắt ra từ nhà hàng. Cô thường vốc một ít tuyết, vo thành viên nhỏ rồi khẽ ném xuống kênh. Tuyết tan vào nước thẫm, không để lại dấu vết. Cô bảo tuyết đẹp, nhưng rơi xuống nước là tan biến.
Một buổi tối, chúng tôi ngồi trong quán cà phê. Chúng tôi nói về truyện cổ Andersen. Tôi bảo nàng tiên cá là câu chuyện buồn nhất tôi từng biết. Cô gật đầu, khẽ nói: "Cô ấy có đôi chân, nhưng lại mất đi thứ duy nhất để hoàng tử nhận ra mình. Trong mật mã, chúng tôi gọi đó là làm mất chìa khóa giải mã." Cô ngừng một chút, nhìn vào tách cà phê. "Thông điệp vẫn còn đó. Nhưng không ai đọc được nữa."
Lẽ ra tôi định nói gì đó về nỗi bi kịch của tình đơn phương, nhưng chỉ mỉm cười. Cô đã dịch câu chuyện cổ tích tuổi thơ của tôi sang một ngôn ngữ khác. Tôi chưa từng biết ngôn ngữ ấy, nhưng nghe lại thấy vô cùng đúng.

Tranh Pandora's Box của Rene Magritte.
Sáng Chủ nhật, cô hay ngồi bên bàn gỗ trong căn hộ ở Østerbro. Laptop mở, cô sửa mã cho hệ thống bảo mật. Trên bậu cửa sổ có chậu hương thảo nhỏ. Tôi ngồi đối diện, cầm sách đọc, hay giả vờ đọc, thực ra là ngắm cô.
Có lần tôi chán, đặt cuốn sách lên góc bàn cô. Cô không rời mắt khỏi màn hình, tay trái vẫn gõ mã, tay phải cầm lấy sách, hơi nghiêng người rồi xếp ngay ngắn lên kệ. Tôi định đùa rằng cô làm được hai việc cùng lúc bằng hai tay, nhưng thấy cô đang tập trung nên thôi. Một lúc sau cô quay sang tôi, chỉ vào màn hình. Trên đó là một số nguyên tố rất dài. Cô nói: "Nhìn này, đẹp không? Không ai bẻ gãy được nó." Tôi nhìn con số, rồi nhìn cô. Bỗng nghĩ, có lẽ cô chính là số nguyên tố trong đời mình.
Những đêm sương phủ, chúng tôi đi qua công viên Fælledparken.
